Leefbaarheid

Leefbaarheid is een zogenaamd 'hoera-begrip'. Eigenlijk is iedereen voor een leefbare woonomgeving. Leefbaarheid is ook een containerbegrip waar erg veel thema's binnen kunnen vallen: veiligheid, sociale samenhang, goede winkelvoorzieningen, voldoende parkeerruimte, voldoende openbaar vervoer, toegankelijke zorgvoorzieningen, voldoende sport- en speelvoorzieningen en ga zo maar door. Een brede, maar wel hanteerbare definitie van leefbaarheid luidt:

Een kwalitatief en kwantitatief aanvaardbaar niveau binnen de volgende domeinen:

de verzorgingssituatie (voorzieningenniveau en mobiliteit);
de woonsituatie (woning en woonomgeving, fysieke veiligheid);
het sociaal klimaat (sociale samenhang en sociale veiligheid);
de bestuurlijke omgeving (de toegankelijkheid van het politiek bestuur en de gemeente);
de keuzemogelijkheden voor het individu om gebruik te maken van de vier andere domeinen (weerbaarheid).

De volgende factoren zijn als het om leefbaarheid gaat in ieder geval cruciaal: weerbaarheid en de kwaliteit van sociale relaties (waarden en normen, onderling respect); veiligheid en de preventie van overlast en vandalisme. Leefbaarheid gaat bijna altijd over een afgebakend territorium: een wijk, een buurt, een wooncomplex, een dorp. Over het algemeen is leefbaarheid geen specifiek afgebakend beleidsterrein. Binnen de Wmo is het weliswaar het eerste en meest cruciale prestatieveld, maar de Wmo is nog te kort in werking om het centrale wettelijke kader te vormen. Belangrijke spelers zijn, naast de gemeente, wooncorporaties en de politie (gebiedsregisseurs).

Beargumentering van het beleidsthema

De aanwezigheid van sportaccommodaties en -verenigingen kan een belangrijke bijdrage leveren aan de kwaliteit van het voorzieningenniveau in een wijk, buurt of dorp;
Sportverenigingen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het “opvoeden” van jeugdigen en hun ouders in termen van waarden en normen en sociale weerbaarheid;
Sport- en spelvoorzieningen (openbaar toegankelijk) kunnen een belangrijke rol spelen in preventie van overlast en vandalisme;
Sport- en spelvoorzieningen en sportverenigingen kunnen een belangrijke rol spelen in de omgangsvormen en de kwaliteit van de sociale relaties in een wijk, buurt of dorp. Bijvoorbeeld in het tegengaan van anonimisering en het stimuleren van interetnische contacten;
Sport kan een belangrijk vehikel zijn om de sociale veiligheid in een wijk van positieve impulsen te voorzien.

Toekomstvisie

In het stedelijk gebied krijgen vraagstukken rond leefbaarheid stevige impulsen door bijvoorbeeld de 40-wijkenaanpak van het ministerie van WWI (de zogenaamde Vogelaar-wijken), door de verdere ontwikkelingen van de Wmo, door de toenemende rol die de corporaties naar zich toetrekken om te investeren in de leefbaarheid. Sportbeleid en sportverenigingen kunnen hierbij aanhaken. Sport in al haar verschijningsvormen is een natuurlijke ontmoetingsplaats voor veel burgers, jong en oud, kan op veel urgente beleidsterreinen (integratie, sociale samenhang, veiligheid) een belangrijke ondersteunende rol spelen, is een plaats waar de civil society bij uitstek bloeit én is een sector waarin de trends een toenemende groei te zien geven onder alle leeftijdscategorieën.

Doelstellingen van het beleidsthema

Sportaccommodaties nemen een centrale plaats in in het voorzieningenprogramma in wijken en buurten en worden niet naar de periferie van de stad gedrongen;
Het vrijwilligersbeleid in sportverenigingen wordt actief ondersteund, met name als het gaat om integratie- en ontmoetingsbeleid en het ondersteunen bij het onderricht in waarden en normen, weerbaarheid en onderling respect;
Het beheer van sport- en speelgelegenheden in wijken en buurten is ingericht op het voorkomen van overlast en vandalisme. Ouders worden nadrukkelijk betrokken bij dit beheer, maar er wordt topkwaliteit aan professionele ondersteuning geboden;
Het sportbeleid en de inzet van verenigingen wordt, wat betreft de doelstellingen die door andere organisaties en de lokale overheid worden nagestreefd, nauw vervlochten met elkaar: Corporaties,gemeentelijke diensten, brede scholen en de politie nemen sportbeleid, -accommodaties en –verenigingen mee als kansrijke partners om hun beleid en uitvoering bij leefbaarheidskwesties te optimaliseren.

Resultaten

Er is een breed scala aan resultaten te benoemen door sport en leefbaarheid te koppelen. We noemen hier enkele:

Een grotere rol van sport en sportorganisaties in beleid en uitvoering van leefbaarheid: andere afdelingen binnen de gemeente en regisserende organisaties hebben de rol van sport in het vizier. Dat betekent dat sport een substantieel onderdeel vormt van het leefbaarheidsbeleid bij derden;
Andersom: beleidsmedewerkers Sport en Bewegen weten in hun beleid de aandacht te trekken van andere afdelingen en maatschappelijke organisaties en nemen in hun beleid initiatieven daartoe;
De weerbaarheid van jeugdigen en hun ouders in de buurt- en dorpssamenleving neemt toe. Waarden en normen zijn een expliciet onderdeel van aandacht in sportverenigingen;
De bewoners in buurten en dorpen kennen elkaar minstens beter van gezicht (publieke familiariteit) door deelname aan de sportverenigingen;
Sportverenigingen en –accommodaties keren zich naar buiten en bemoeien zich meer met sociale kwesties (veiligheid, overlast, vandalisme, sociale samenhang) in de buurt en het dorp.

Activiteiten en middelen

Er kan een breed scala aan activiteiten worden ingezet. Enkele voorbeelden:

Openstelling van de sportaccommodatie voor buurt(sport)activiteiten;
Sportopbouwwerk op sportterreinen in de buurt (Krajiceck-playgrounds, Cruyff-courts, vrije speelplaatsen);
Sporttoernooien in de wijk, bijvoorbeeld in samenwerking met de politie (buurtregisseurs)
Waarden- en normen-projecten (gedragsregels) binnen sportverenigingen;
Stimulering vrijwilligerswerk onder allochtone Nederlanders bij sportverenigingen;
Slim opereren bij herstructureringsoperaties: eventueel vrijkomende grondopbrengsten inzetten voor Sport en Wmo;
Er zijn veel fondsen (Oranjefonds, VSB-fonds etc.) waar sportprojecten met een sociaal-maatschappelijke betekenis kunnen worden ingediend.

Monitoring en evaluatie

Om sport en bewegen als belangrijke factor in de ontwikkeling van Leefbaarheid onder de aandacht te blijven brengen, is het belangrijk om de resultaten van de bijdrage van sport inzichtelijk te maken en daarover rekenschap af te leggen. Haak daarbij enerzijds aan bij de reguliere evaluatie- en monitoringinstrumenten die in het kader van Leefbaarheid gemeentelijk én landelijk worden ontwikkeld en ingezet (N.B.: ontwikkel dus vooral géén aparte Leefbaarheid en sportmonitor). Anderzijds is het verstandig om met aansprekende en heldere verhalen de sociaal-maatschappelijke betekenis van sport onder de aandacht te brengen. Juist sport is bij uitstek een domein waarin dergelijke verhalen kunnen worden opgetekend. Maak daar gebruik van!

Handige tips

Om sport en leefbaarheid meer te vervlechten kan het volgende helpen:

Zoek in het sportbeleid naar leefbaarheidskwesties die écht urgent zijn in de buurt, de wijk of het dorp. Kijk wat je daar vanuit het perspectief van de sport (vereniging, accommodatie) aan kan bijdragen;
Belangrijk vanuit het perspectief van de sport: het beleid en de verenigingen zijn vaak heel erg naar binnen gericht. Probeer “out of the box” te denken. Je hebt als sport(vereniging) vaak heel veel te bieden in termen van accommodatie, vrijwilligerspotentieel en bereik bij (moeilijke) groepen. Maak dat duidelijk en maak daar gebruik van;
Maak gebruik van de vrijwilligers die er in grote getalen zijn, maar overbelast ze niet. Biedt gerichte professionele ondersteuning aan;
Maak publicitair gebruik van de successen. Teken de verhalen op een aansprekende en spannende wijze op;
Probeer ook op bestuurlijk niveau de portefeuilles Leefbaarheid, Stedelijke Vernieuwing/Volkshuisvesting, Veiligheid en Sport met elkaar in verbinding te brengen.

Inspirerende voorbeeldprojecten

Pedagogische begeleiding op de sportvereniging

Rotterdamse voetbalvereniging HOV is maatschappelijk zeer actief. De in een achterstandswijk gevestigde club heeft een Soccer Academy, dat buurtsportactiviteiten – met name voetbal – organiseert voor de kinderen in de wijk. Samenwerking met deelgemeente Kralingen-Crooswijk, Rotterdam Sportsupport, de Soccer Academy en KNVB district West II . Het is een aanvulling op het lopende project ‘Tijd voor Sport’ waarbij ouderparticipatie en het versterken van verenigingen zeer belangrijk zijn.

Stichting Noordpunt (Utrecht): Sporten in, voor en door de wijk

De stichting bestaat uit zes verenigingen (voetbal, tennis, frisbee, korfbal, darts en jeu de boules) en werkt samen met acht basisscholen uit de buurt (organiseren van sportdagen, aanbieden van takken van sport tijdens gymnastieklessen) en ROC (stagiaires bij verenigingen en kinderopvang, training aan nieuwe jeugdteams). Overdag kunnen kinderen sporten, ’s middags en ’s avonds is het park open voor kinderopvang en de verenigingen. Door samenwerking met de welzijnsorganisatie en het wijkbureau worden ‘lastige’ groepen jongeren op een positieve manier aangepakt: ze kunnen met begeleiders naar het sportpark. Vanuit het sportpark wordt sport in de wijk op pleinen, in parken en op de scholen aangeboden.

Probleemjongeren van de straat houden

Handbalvereniging Kras/Volendam probeert door middel van verschillende projecten de lokale en de regionale jeugd – vooral in Volendam hebben ze relatief vaak drugs- en alcoholproblemen – door het aanbieden van sportactiviteiten ‘van de straat te houden’. Kras/Volendam heeft het initiatief genomen om in samenwerking met andere sportverenigingen, scholen en gemeenten het project ‘Basissport Volendam’ vorm te geven. Het principe van dat project is dat alle basisschoolleerlingen in de groepen 6 en 7 (samen zo’n duizend leerlingen) in plaats van gymnastiekles les krijgen in handbal, basketbal, volleybal, ‘normen en waarden’ en alcoholpreventielessen volgen.

Vernieuwende accommodaties: Project ‘Haagsche Dynamiek’

Gemeente Den Haag, Voetbalclub DUNO en woningcorporatie Staedion werken samen aan dit project waarvan de kern is dat de corporatie een complex bouwt waarvan de vereniging, tegen het betalen van een sociaal huurbedrag, de gebruiker (clubgebouw, kleedkamers) wordt. Tegelijkertijd wordt de kostbare grondruimte gedeeld met de Bloedbank in Den Haag en een kinderopvangorganisatie. Nabijgelegen verpleeghuis en school worden erbij betrokken, de school kan beschikken over het terrein met onder meer een nieuw kunstgrasveld en de leerlingen van deze school kunnen hun stages vervullen bij DUNO of het verpleeghuis (www.haagsesporttuin.nl).

Victory for Life: bevordering gezonde leefstijl

Victory for Life is een stichting die door een evidence-based aanpak en met een breed samenhangend pakket jeugdigen met overgewicht en andere jongeren een gezonde leefstijl bijbrengt. De aanpak is zeer breed en omvat projecten op scholen, lespakketten, buurtprojecten, zomerkampen etc. De aanpak heeft zowel componenten die lokaal kunnen worden uitgevoerd en (preventief) gericht zijn op de buurt, op jeugdigen met hun ouders, als componenten die een meer landelijk karakter hebben en meer doelgroep gericht (kinderen met overgewicht) zijn (www.victoryforlife.nl).

Mogelijke samenwerkingspartners

NISB;
MOVISIE;
Sportverenigingen;
Buurtverenigingen;
Zorg- en welzijnsinstellingen;
Wooncorporaties;
Dorpsraden;
Onderwijs;
Provinciale sportraden.

Interessante links en relevante literatuur

Literatuur:

Rapportage Sport 2006, Sociaal Cultureel Planbureau, 2006;
Spelers in de Samenlevingsopbouw aan het begin van de 21e eeuw, brochure, MOVISIE, 2007;
'Integraal werken in Enchede' in Visie- en ontwikkelgids 'Vernieuwing lokaal sportbeleid' VSG, blz. 14.

Links: